Mariusz Gadomski - Obywatel X - recenzja

by - 21:08:00

Nie bawisz się w sentymenty i zamierzasz bezwzględnie wykorzystać traf losu, jaki Ci się niespodziewanie przydarzył, odpłacając jednocześnie śmiercią człowiekowi, który się do niego przyczynił. Postarasz się wszystko zaaranżować w taki sposób, żeby nikt się o tym nie dowiedział a Twoja przyszła ofiara nie cierpiała zanadto. Paradoksalnie, nieznajomy sam jest sobie winien, skoro zaczepił Cię w pociągu zmierzającym ze Lwowa do Lublina. W końcu przezorny pies nie powinien zwracać na siebie uwagi wilka, jeśli chce mieć nadzieję na długie życie. Skład jest niemiłosiernie zatłoczony repatriantami, wyrzuconymi przez Sowietów ze swojego ukochanego miasta, położonego na wschodzie nieistniejącej już w 1949 roku „burżuazyjnej” Polski, więc ludzie śpią nawet na podłodze. Przecisnąłeś się w pobliże okna a wtedy zagadnął do Ciebie młodzieniec, mniej więcej w Twoim wieku. Poczęstował papierosem a potem włączył mu się istny słowotok. Ściskał przy tym kurczowo marynarski worek, więc domyśliłeś się, że skrywa w nim coś wyjątkowo cennego. Początkowo nie słuchałeś zbyt uważnie, do momentu, gdy ujrzałeś w szybie odbicie jego twarzy. Z tą właśnie chwilą w Twoim umyśle poruszyły się tryby, wiodące go wprost do zguby, gdyż przypominał Cię z wyglądu niczym brat bliźniak. Zacząłeś słuchać go z wielką uwagą, notując w głowie wszystkie szczegóły, jaki pomogą Ci przybrać jego tożsamość. Zanim docieracie w pobliże miejsca przeznaczenia, znasz już przebieg życia, dokładny rysopis i zwyczaje jego wszystkich możliwych krewnych. Zgodnie z planem, jaki błyskawicznie układasz, proponujesz, byście wysiedli na małej stacji położonej na obrzeżach grodu, by uniknąć kręcących się na dworcu głównym funkcjonariuszy milicji, SB czy zwykłych rabusi, jakich w tych powojennych latach pełno. Biedak jest Ci wdzięczny za dobrą radę, nie przeczuwając jaki spotka go los, co niezbyt dobrze świadczy o jego przenikliwości.

„Nie można mnie nazwać złodziejem dusz, bo ukradłem tylko jedną. Nie miałem wyboru. Nadarzyła się okazja.”

Kiedy wysiadacie z wagonu, wcielasz się w rolę przewodnika i dziarskim krokiem wiedziesz łatwowiernego dżentelmena wprost ku nieuchronnemu przeznaczeniu. Gdy zbliżacie się do ruin starego domostwa, wyciągasz pół litra, które szybko wypijacie. Oczywiście tylko udajesz, że raczysz się trunkiem, chcąc zachować nieskrępowaną swobodę ruchów. Twój towarzysz nie ma silnej głowy, więc używka szybko wpływa na jego percepcję. Na widok pistoletu, który trzymasz w dłoni, wytrzeszcza w przerażeniu oczy i zaczyna skomleć o litość. Bardzo źle trafił, bo Twoje serce nie zna współczucia, więc jedynie spoglądasz na niego ze wzgardą. Zanim pozbawiasz go przytomności silnym uderzeniem chwytu broni, wydobywasz jeszcze parę przydatnych informacji, by jak najlepiej poznać wszystkie rodzinne sekrety. Potem dobijasz go ciężkim kamieniem i wleczesz ciało do okienka piwnicy. Wrzucasz je środka i zawalasz gruzem. Następnie przeszukujesz torbę, o jaką tak bardzo dbał. Przeczucie Cię nie myliło, bo znajdujesz w niej sporą ilość złotych, carskich monet z 1900 roku. W kraju, gdzie wszystkiego brakuje, to prawdziwy skarb, jaki zapewni Ci spokojną egzystencję przez dłuższy czas. Oczywiście, jeśli uda Ci się go spieniężyć, o co może nie być tak łatwo, bo wszędzie roi się od szpicli na usługach „ludowej” władzy. Teraz jednak masz przed sobą bardziej wymagające zadanie: musisz przekonać niejaką Leontynę Mięcielową, że nazywasz się Stefan Doroń i jesteś jej siostrzeńcem z miasta zdobionego wizerunkiem króla zwierząt, jakiego nie widziała od wielu lat. Kobieta okazuje się staruszką dość nieufną i opryskliwą, ale w końcu przekonujesz ją, że jesteś tym, za kogo się podajesz dzięki bezbłędnym odpowiedziom na zadawane, podchwytliwe pytania. Jesteś wszak doskonałym aktorem i potrafisz być ujmujący jak mało kto. Ostatecznie przemawia do niej widok starego zdjęcia, na którym widnieje wraz z siostrą. Nie ma pojęcia, że przezornie zabrałeś je wcześniej trupowi. Koniec końców, obejmuje Cię ramionami i chlipie w kołnierz koszuli, wzruszona faktem odnalezienia się bliskiego krewnego, którego już w myślach pochowała. Oddajesz uścisk i pytasz, czy możesz się u niej zatrzymać na parę miesięcy. Uspokojona opowieściami, jakie jej zaserwowałeś bez najmniejszego mrugnięcia okiem, nie tylko wyraża na to zgodę, ale nalega, by tak właśnie się stało. Oddychasz z ulgą, bo masz dach nad głową, przynajmniej na jakiś czas - a co będzie później, to się zobaczy. Raczysz się obfitym posiłkiem i skonany, kładziesz spać.

„(…) informacje w niczym nie przybliżały (…) do prawdy o tym człowieku. Pomimo tego wciąż je zbierał i analizował. Jego pragnienie rozwikłania tajemnicy graniczyło z fiksacją. Życie cudzym życiem było fascynujące niczym obserwowanie przez teleskop odległych gwiazd i planet.”

Następnego dnia wyruszasz do centrum w poszukiwaniu pracy. Oczywiście nie zamierzasz się zajmować byle czym w rodzaju murarki czy innej fizycznej katorgi. Miasto odbudowuje się żywiołowo po zniszczeniach, jakich zaznało w czasie działań wojennych, więc wszędzie pełno robotników, krzątających się przy wznoszeniu nowych domów. Postanawiasz zagrać va banque i kierujesz kroki wprost do przybytku spółdzielni budowlanej. Tam trafiasz na sekretarkę i zarazem zaufanego powiernika prezesa. Kobieta jest średnim wieku i taksuje Cię bacznym spojrzeniem. Uśmiechasz się szeroko i od razu wyczuwasz, że wpadłeś jej w oko. Po krótkiej rozmowie wyjmuje kwestionariusz i każe go wypełnić. Czynisz to równym, starannym pismem, wskazując przybraną tożsamość. Jako rok urodzenia podajesz 1921 i wspominasz, że siedemnaście wiosen później zdałeś maturę. Choć spotyka się to z pogardliwym prychnięciem, zdajesz sobie sprawę, że zdobyłeś spore uznanie. Wiesz, że w zawierusze światowego konfliktu wszelkie akta uległy zniszczeniu a tym samym nikt nie będzie w stanie zweryfikować prawdomówności złożonych oświadczeń. Choć zarzekasz się, że możesz wykonywać każdą pracę, także tę niewykwalifikowaną, na wieść, iż potrafisz prowadzić samochód, niewiasta proponuje, abyś został jej asystentem. Do Twoich obowiązków ma należeć umawianie spotkań, sortowanie dokumentów, pilnowanie terminarza oraz spełnianie roli kierowcy służbowego auta. Szybko ich zakres zostaje znacząco, acz bardzo przyjemnie rozszerzony, gdyż wdajecie się w gorący romans. Na domiar dobrego udaje Ci się upłynnić część złotego bilonu prosto w ręce jakiegoś miejscowego typa spod ciemnej gwiazdy. Wygląda więc na to, że zapuścisz w Lublinie korzenie na dłużej, gdyż wszystko doskonale się układa. Przepełniony zbytnim optymizmem, nie spodziewasz się, że aby nie zostać zdemaskowany, będziesz musiał znaczyć swoją drogę kolejnymi trupami a życie napoi Cię wieloma rozczarowaniami, zamieniając się w udrękę pełną gorzkiej samotności.

„(…) moja córka. (...) Nie wiem o niej nic prócz tego, że żyje. Nie wolno mi do niej podejść. Mogę tylko popatrzeć.  (…) Ale może kiedyś wykorzystam ich nieuwagę. Może w końcu mi pozwolą. Albo ich przekupię. Coś wymyślę. Podejdę i powiem jej, kim jestem. Może (…) mnie nie znienawidzi. Może.”  

„Obywatel X” Mariusza Gadomskiego to z intrygujący kryminał zaklęty w formę rodem z literatury pięknej, wzbogaconą świetnie poprowdzonymi wątkami obyczajowo-historycznymi. Jego naczelni bohaterowie to mężczyzna przybierający tożsamość zgładzonego własnoręcznie Stefana Doronia oraz Aleksander Świst, dociekliwy funkcjonariusz pionu śledczego najpierw SB, potem milicji obywatelskiej. Obydwu łączy swoista gra, w której pierwszy zapamiętale zaciera ślady swojej przeszłości, posuwając się w tym celu do kolejnych morderstw, zaś drugi dąży za wszelką cenę do jej odkrycia oraz ujęcia zabójcy pomimo barku jednoznacznych dowodów wskazujących na jego winę. Ich losy rzucone są na szeroką panoramę przemian społeczno-ustrojowych dokonujących się w PRL w latach 1949-1961. Autor z niezwykłą szczegółowością i w wyjątkowo barwny sposób odmalowuje atmosferę tych niełatwych czasów i wiedzie czytelnika po zapomnianych już dziś zaułkach starego Lublina - z jego żydowską diasporą, kryminalnym podziemiem, barami przypominającymi mordownie, niezbyt lotnymi napływowymi robotnikami, partyjniakami, SB-kami oraz licznymi błękitnymi ptakami, przy których lepiej nie zamykać oczu choćby na chwilę. Każdy szczegół tej scenerii oddany jest z najwyższym pietyzmem i w tak plastyczny sposób, że odbiorca ma wrażenie, jakby mógł dotknąć każdego poszczególnego elementu, poczuć opisywane zapachy i smaki czy zachwycić oglądanymi przez samego siebie widokami. To książka również przewrotna (wręcz makiawelicznie, mmm), gdyż czytającemu nie sposób wyzbyć się uczucia sympatii do prawdziwego szwarccharakteru, jakim jest Obywatel X. Choć to przecież bezlitosny morderca bez wyższych uczuć, skrajny manipulator i narcyz, każdy jego kolejny krok w otchłań bez dna budzi uczucie żalu, że zmierza drogą, na końcu której może znajdować się tylko tragedia. Jego sylwetka psychologiczna zarysowana jest w znakomity sposób - cechuje się bogatym życiem wewnętrznym i budzi niekłamane uznanie dla kunsztu literackiego Pisarza. Świetnie sportretowany jest także interlokutor pana X ze służb - bez wahania wdający się w pojedynek, w jakim wcale nie jest faworytem, mimo iż nikt od niego tego nie wymaga. To policjant z krwi i kości, sumienny i uczciwy, prawdziwy pies gończy, jaki na przekór całemu światu będzie zmierzał do ustalenia prawdy, choćby miało to zagrozić jego karierze. Narracja prowadzona jest naprzemiennie z punktu widzenia wielu postaci i snuta w sposób, który nie pozwala czytelnikowi oderwać się od lektury. Na najwyższą pochwałę zasługuje jej budowanie w oparciu o drobne elementy, z pozoru nic nieznaczące, jednak w miarę rozwoju fabuły nabierające znaczenia i łączące się w skomplikowaną, a jednak idealnie przystającą łamigłówkę. Warstwa językowa jest obrazowa i dynamiczna a przy tym niezwykle estetyczna - przywodzi na myśl moją ulubioną literaturę piękną. Jeśli dodać do tego niespodziewane, zaskakujące zakończenie, które zadowoli nawet najbardziej wybrednych wielbicieli suspensów, czytelnik otrzymuje powieść najwyższych lotów. Wad nie stwierdzono, ogromną rekomendację uczyniono, toteż „Obywatelowi...” darowuję maksymalną ocenę punktową, 10/10.

„Zabijałem (…) i nigdy nie dręczyło mnie poczucie winy. (…) wybryk natury. (…) zaliczałem się do odmieńców, tyle tylko, że w moim przypadku chodziło nie o ciało, lecz o duszę.”

You May Also Like

0 comments

Serdecznie dziękuję za wszystkie opinie, wiadomości oraz czas poświęcony na czytanie mojej strony- tworzę ją dla Was! :-)