„Strychnina” to jeden z najlepszych polskich kryminałów, jakie miałam okazję przeczytać a przy tym najbardziej poruszająca i trwożąca historia z wielbionym przeze mnie motywem mrocznego cyrku, z którą kiedykolwiek miałam styczność. Poznałam już niezliczoną ilość opowieści spod ciemnej gwiazdy, w związku z czym nie spodziewałam się, iż trafię jeszcze na taką, która wyłaniającą się z niej bezrozumnie bezsilną brutalnością zrobi na mnie wrażenie i niezmazywalnie zapadnie mi w pamięć, pozostawiając w niej odcień smutku. A jednak tego właśnie dokonał Janusz Onufrowicz - nie tyle szokując mnie złem wykreowanych bohaterów czy współczesną zagadką planowanych przez nieznanego sprawcę, masowych zbrodni najgorszego sortu, a wręcz wprawiając w osłupienie skrajnie tragiczną perspektywą przeszłych wydarzeń. Powiązaną oczywiście w złożony sposób z bieżącym śledztwem fabularnym, choć sięgającą aż trzech dekad wstecz. To przede wszystkim z uwagi na tę część narracji zdecydowałam się wziąć najnowszą książkę Pisarza pod medialne skrzydła jako szósty tegoroczny patronat. Uważam, że to zdecydowanie najlepsza powieść Twórcy - taka, której nie da się wyrzucić z pamięci, wielokrotnie po lekturze zastanawiając się jeszcze, jak wiele skrajnego zła potrafi znieść człowiek - i jak ogromna ilość tkwi go w innych, zupełnie bez powodu. „Strychnina” jest bowiem świetnie złożonym kryminałem, jednak nade wszystko cechuje się wstrząsającą warstwą obyczajową. Dramatem, który bynajmniej nie jest li przedstawieniem - i rozgrywa się za połami biało czerwonego-namiotu z gwiazdą na szczycie, kiedy już właściwy pokaz sztuczek dobiegnie końca. W niewielkim taborze, często zasłanym potłuczoną zastawą i podartymi materiałami, na wybiegu dla dzikich zwierząt czy opustoszałej arenie, gdy pogasną reflektory a orkiestra dawno przestała już grać. Przekrocz namiot cyrku, zapraszam, rozsiądź się wygodnie. Zapewniam, że czeka Cię widowisko, w trakcie którego… umrzesz. Przynajmniej dla świata zewnętrznego, bo program okaże się tak porywający!

„Miasteczko cyrkowe, jak każde inne, miało swoje radości i smutki. Blaski i cienie. Wstydliwe tajemnice. Po przedstawieniu, gdy widzowie wracali do swoich domów, kolorowa, bajkowa bańka pękała. Na cyrk spływał cień. Kilkadziesiąt osób zamkniętych w objazdowej codzienności wracało do przyziemnych spraw.”

Ciała upozowane jak w makabrycznym przedstawieniu teatralnym. Twarze zmarłych zastygłe w sardonicznym uśmiechu. Kilkoro bezdomnych w warszawskim pustostanie, dwie kobiety i trzej mężczyźni, posadzonych, jak gdyby oczekiwali na nadejście czegoś większego albo rozpoczęcie spektaklu, którego nigdy już nie zobaczą. Powykręcani grymasami, powykrzywiani cierpieniem - z kończynami połamanymi pośmiertnie, aby szokująca inscenizacja przybrała odpowiedni kształt. Przyznajesz w duchu, że wiele już widziałeś w swojej policyjnej karierze, lecz ta scena robi na Tobie wręcz wstrząsające wrażenie. A ostatnio mało co to czyni - pomijając śledzenie niedługo już byłej żony i obserwowanie, jak w końcu nauczyła się być bez Ciebie szczęśliwa oraz podążanie tropem mężczyzny, który odebrał Ci wszystko, co z zapalczywością godną szaleńca wciąż robisz po godzinach pracy. Wygląda na to, że najnowsze dochodzenie oderwie Cię od tego cokolwiek nieprzynoszącego satysfakcji hobby, jeśli tylko uda Ci się wyrwać ze stuporu przydzielonego partnera, który wciąż nie pogodził się ze stratą pewnej kobiety podczas swojej warty. Pierwszy raport związany z piątką zamordowanych bezdomnych ujawnia coś, czego nijak się nie spodziewałeś. W ich organizmach wykryto śmiertelne stężenie trucizny, o której użyciu nie słyszałeś od wielu lat. Strychnina nie jest bowiem substancją od dawna powszechnie używaną do dokonywania zbrodni, co daje Ci wiele do myślenia. Nie masz na nie jednak zbyt wiele czasu, bo już kilka dni później, w zupełnie innym mieście, dochodzi do kolejnego makiawelicznego wyczynu kogoś, kto wydaje się działać w ramach sobie tylko znanej misji. Tej, która wiedzie za poły cyrkowego namiotu, który w roku 1985 właśnie ruszał w kolejną objazdową podróż, by cieszyć oczy i rozciągać usta w uśmiechu… Tylko że nie wszystkie. Niektóre przekształcał w niewzruszoną maskę, utkaną z ran i niewyobrażalnych cierpień.

„Byli oszołomieni i zdominowani przez niepojętą dla nich agresję. Bolało. Pogubili się w świecie, w którym dzieci nie mają przywilejów, a rodzice wmawiają im, że są przekleństwem.”

Jakże pięknie szybuje w powietrzu - zupełnie, jak gdyby na chwilę oderwała się od znojów codzienności i udowodniła szerokiej publiczności, że potrafi latać. Kręci się w powietrzu lekko, niczym pierzasta tancerka - i nim jej smukłe dłonie na powrót chwycą drążek, wszyscy zgromadzeni pod namiotem wstrzymują oddech. Spadnie - czy też skomplikowana trapezowa akrobacja znowu jej się uda? Jesteś z niej taki dumny, że podczas każdego z występów Twoje oczy na krótkie chwile rozjaśniają się prawdziwie dziecięcym szczęściem. Twój siedzący obok brat też wydaje się urzeczony spektaklem - i nic dziwnego. Nie ma większej dumy dla pięciolatków niż mama, która jest gwiazdą. Kiedyś, przed wypadkiem, tata także wirował z nią w świetle reflektorów. Teraz modlisz się tylko, by nie dosięgnął Cię spod stołu, pod jakim chowasz się w przyczepie, umykając przed jego zadającymi razy rękoma i jeszcze, by przewrócił się i zasnął pijany, nie zabiwszy tym razem Twojej mamy, na której skupia się największa część jego agresji. Jako dziecko, tak już naznaczone przez życie, choć przecież małe, sam cierpisz najbardziej na skutek tej słownej. Siniaki znikają, a jej nie da się wymazać - i nie sądziłeś nawet, że ktokolwiek potrafiłby przez tyle lat, doba po dobie, łączyć najgorsze obelżywe słowa w zdania i wciąż nie wyczerpać repertuaru. Tłumaczysz sobie i bratu, że po prostu jest nieszczęśliwy, bo nie potrafi już szybować podczas występów, zbierając kaskady oklasków. Powtarzasz to sobie, gdy wpełzasz pod łóżko, próbując się przed nim schować - jak robak, którym jego zdaniem jesteś. Szepczesz sobie, że to nie jego wina, gdy nazywa Cię zjebem, gównem, szlamem i rzygami; kiedy dodaje, że jesteś przeklętym pokurczem, że powinno się takich zrzucać ze skały, że lepiej by było, gdybyś nigdy się nie urodził, że chciałby, abyś zdechnął, Ty i Twój brat i Wasza matka k… To Twoja codzienność. Jesteś dzieckiem cyrku i oto Twoje przedstawienie, którego nie widzi nikt inny, bo i nie chce zobaczyć. Jak jest w innych rodzinach, czy tata zawsze był potworem - albo naprawdę cierpi z nieszczęścia, bo nie może już latać - i ile bólu, zła i okrucieństwa może przypaść w udziale jednemu dziecku? Kurtyna w górę…

„Nie miał w sobie złości. Tylko wielkie dziecięce zdziwienie. Uczył się świata na własnej skórze. Miał trochę miłych wspomnień i całą masę cierpienia za sobą. Nie potrafił sobie przypomnieć, czy dobre chwile z siostrą były snami, czy naprawdę kiedyś bawili się razem. Może tato kiedyś nie był popsuty? Nie zachowywał się jak nie-tato? Tego też nie pamiętał. Dawno temu tato występował z mamą i fruwali razem, wykonując akrobacje na trapezie. Chyba trzeba być szczęśliwym, żeby robić takie rzeczy? Tato stawał się potworem, bo nie był szczęśliwy.”

W mojej ocenie „Strychnina” to nie tylko kryminał, a przede wszystkim przerażająco złożony dramat rodzinny. Skonstruowany z odcieni zła tak szokująco pierwotnego, że aż wiodący do na wskroś smutnych rozważań. Do tego zaprezentowany czytelnikowi na zasadzie oddziałującego na emocje kontrastu. Z założenia bowiem cyrk, szczególnie ten dawny, pełen egzotycznych zwierząt i przemyślanych, wręcz magicznych spektakli, który niezliczoną ilość razy wizytowałam jako dziecko, był miejscem zaczarowanym - niosącym publiczności rozrywkę na najwyższym poziomie, radość i oderwanie się od codzienności. Czy jednak ktokolwiek z odwiedzających myślał o dramatach, które mogą rozgrywać się za jego połami po zakończeniu przedstawienia? Kim tak naprawdę byli akrobaci, fakirzy czy clowni i jak wiele potworów skrywało się pośród nich? Współczesną warstwę kryminalną, dotyczącą zbiorowych morderstw, unikalnej trucizny czy świata dopalaczy Janusz Onufrowicz także namalował słowami porywająco, jednak to ta związana z wydarzeniami sprzed trzydziestu lat pozostaje w mojej ocenie najbardziej mistrzowska. Mam nadzieję, iż kolejną książką Pisarz zawędruje w podobnie tragiczne i przejmujące meandry człowieczej psychiki. Wszak toksyczne, zatruwające codzienność bywają także relacje międzyludzkie i o takich najpiękniej depresyjnie mi się czyta. Największą grozą tchną zaś spektakle, w których naczelną rolę odgrywa dziecko - skrzywdzone tak, że zło przyjmuje za oczywistość rzeczywistości, gdy bat bezlitosnego tresera trzyma skrzywiony rodzic… Dla formalności, patronat pozostawiam z notą 10/10. Z uwagi na zubożenie sztuki cyrkowej i odarcie jej z niezwykłości, ale także po tej lekturze już nigdy chyba nie przekroczę połaci biało-czerwonego namiotu. Choć książkowo… przekornie - owszem.

„Nie mogli oderwać wzroku od miodowo-złotego spojrzenia tygrysich oczu. Płonął w nich ogień. Hipnotyzował tak, że nie wiedzieli, gdzie są. Chyba w jakiejś magicznej krainie. Te oczy paraliżowały. Krył się w nich Bóg. Ani dobry, ani zły. Po prostu taki, który robił to, co musiał. Tak jak żywioły.”