Beata Ziaja - Systemy doskonałe - recenzja
Podczas debaty w Izbie Gmin 11 listopada 1947 roku Winston Churchill wypowiedział znamienne słowa: „Wypróbowano już wiele form rządów i zapewne jeszcze wiele zostanie wypróbowanych w tym świecie grzechu i niedoli. Nikt nie twierdzi, że demokracja jest doskonała ani że posiada całą mądrość. Istotnie, powiedziano kiedyś, że demokracja jest najgorszą formą rządów, z wyjątkiem wszystkich pozostałych, których od czasu do czasu próbowano.” Niewątpliwie ten wybitny polityk miał pełną rację, bo rządy demosu nie zapewniają raju na ziemi, ten bowiem obiecują tylko systemy polityczne stanowiące jego przeciwieństwo. Dwa z nich zostały dopiero co powalone za cenę oceanu krwi i ludzkich cierpień: faszyzm we Włoszech oraz nazizm w Niemczech. Trzeci potwór, najbardziej ludobójczy, komunizm w Związku Radzieckim, jeszcze przez ponad pięćdziesiąt lat trzymał w żelaznym uścisku całe narody, zanim nie zawalił się pod ciężarem chronicznej niewydolności. Złowrogi cień systemów totalitarnych padł na mapę Europy już w latach dwudziestych ubiegłego wieku i uwiódł miliony wyznawców, służących im nie tylko ciałem, ale przede wszystkim sercem. W tym właśnie tkwiła ich siła, sprowadzająca się do umiejętności budzenia we sfanatyzowanych zwolennikach poczucia, że budują nowy, wspaniały świat a wszystkie bez wyjątku środki są dopuszczalne, jeśli zapewniają osiągnięcie celu. Popierający to bez mrugnięcia okiem patrzyli na przepuszczanie przez komin rzesz bliźnich czy donosili na nich do służb bezpieczeństwa, jeśli nie przejawiali oni odpowiednio entuzjastycznie rewolucyjnego zapału. Nie bez powodu w ZSRR bohaterem mającym rozpalać zbiorową wyobraźnię „nowej” młodzieży uczyniono Pawlika Morozowa, jaki zadenuncjował własnego ojca jako „obmierzłego kułaka”, spiskującego przeciwko władzy radzieckiej i skazanego w efekcie na rozstrzelanie. Stalin stworzył system doskonały, w którym wszyscy obawiali się siebie nawzajem i z którego nie było ucieczki. Tysiące członków komunistycznej partii osądzonych w sfingowanych procesach oddawało życie, krzycząc: „Niech żyje partia” i wierząc do końca, że są koniecznym nawozem historii na drodze do świetlanej przyszłości, zaś prosty lud wielbił oprawcę, dobrowolnie wyrzekając się wolności. Wielu wybitnych pisarzy prowadziło w swoich dziełach dogłębną egzegezę istoty totalitaryzmów jako bezlitosnych tworów, z którymi jednostka ludzka nie jest w stanie wygrać, a co więcej, dobrowolnie uczestniczy w ich budowaniu. Wystarczy wspomnieć Aleksandra Sołżenicyna, Gustawa Herlinga-Grudzińskiego czy George’a Orwella. Podobną próbę podjęła Autorka recenzowanego zbioru opowiadań.
„To ja (…) Mąciciel i wykolejeniec, brużdżący w tej dobrze
zorganizowanej ojczyźnie szczęśliwych ludzi, którym system tak wygodnie układa
życie! Indywidualiści miłujący wolność nie są tu potrzebni.”
KAMIENNY LABIRYNT
Kochasz swobodę i prawo do wyrażania własnej opinii a jednocześnie nienawidzisz
opresji. Najważniejsza dla Ciebie jest prawda, więc w bezbrzeżnej pogardzie
masz panujący system, dla którego kłamstwo jest racją bytu. I walczyłeś z nim
ze wszystkich sił, aż do chwili, kiedy pozbawiono Cię wolności i postawiono
przed ciałem, które jest parodią niezawisłego trybunału. Teraz siedzisz skuty
na środku sali sądowej, oświetlony snopem jaskrawego światła, za którego
kręgiem majaczą niewyraźne sylwetki sędziów przybranych w urzędowe togi. Jesteś
wrogiem ustroju, więc nie możesz liczyć na jakąkolwiek łaskę. Czekasz na wyrok,
mając nadzieję, że w uszach zabrzmi Ci głośne: „eliminacja”. Masz bowiem
świadomość, iż Twoi oprawcy mają do dyspozycji coś znacznie gorszego: skazanie
na przejście Kamiennego Labiryntu. Nie ma w nim zapewne krwiożerczego potwora w
postaci Minotaura, jednak nikt nigdy nie wyszedł z niego żywy czy nawet umarły.
Jest jak czarna, kosmiczna dziura pochłaniająca byty, jakie znajdą się w jego bezlitosnych,
granitowych ścianach. Gdy więc przewodniczący powstaje, by ogłosić decyzję,
nerwy napinają Ci się do granic możliwości. Być może za chwilę wyruszysz w
swoją ostatnią drogę w nieznane, jakie przeraża bardziej niż sama śmierć…
Wizja przygnębiająca, choć pełna literackiego wdzięku, z jakim Pisarka odmalowuje znaną prawdę: każdy człowiek ma granice psychicznej i cielesnej wytrzymałości, zaś obmierzłe szczury najgłębiej skrywanych lęków zawsze dotrą do serca, łamiąc wszelki opór, niczym u Winstona Smitha z „Roku 1984” Georga Orwella.
AMELIE
Kraj potrzebuje perfekcyjnych pracowników, aby budowali dla niego w
pocie czoła świetlaną przyszłość, nie oglądając się na indywidualne szczęście. Rozumiesz
to doskonale, więc Twoje życie jest emanacją hasła: „państwo: wszystkim, a jednostka:
niczym!”. Dotychczas byłeś sumiennym podwładnym, ślęczącym całe godziny przed
komputerem w zamiarze pobicia kolejnej normy wydajności. Jednak od pewnego
czasu trawi Cię niewytłumaczalny smutek i poczucie miałkości tego, co czynisz. Przestałeś
wychodzić z domu, zrezygnowałeś z ulubionych spacerów a nawet opuściłeś się w idealnym
wykonywaniu obowiązków zawodowych. Nie przejawiasz inicjatywy a powinności
realizujesz bez dotychczasowego entuzjazmu. W Twoim sercu pulsuje pustka,
jakiej nie potrafisz zdefiniować ani zrozumieć. Dopiero pojawienie się w biurze
nowej, pięknej koleżanki uzmysłowi Ci, że ta nostalgia to tęsknota za miłością
i ciepłem, jakie może zapewnić tylko ukochany człowiek. Nie zdajesz sobie
sprawy, że wpadłeś w pułapkę zastawioną przez system, który potrzebujące
podniesienia wydajności pracy…
Przewrotne i dowodzące, iż złote bramy uczucia zwanego miłością mogą
wieść wprost w ołowiane okowy jeszcze większego zniewolenia.
WYBRANIEC
„(…) to były ostatnie słowa, które usłyszał młody wybraniec, zanim
łagodny anioł zabrał jego umęczoną i zasmuconą aż do śmierci duszę sprzed
oblicza najlepszego, najmędrszego i najdzielniejszego Dobrodzieja Narodu!”
Nigdy byś nie śmiał pomyśleć, że może spotkać Cię tak wielki zaszczyt. Jako
przodownik pracy, zostałeś wybrany w skład młodzieżowej delegacji, która ma stanąć
przed obliczem Wielkiego, Ukochanego Przywódcy, jakiego portrety zdobią każdy
zakątek kraju. Często spoglądałeś na nie z rozrzewnieniem i czułością,
wzruszony dobrotliwym obliczem, skromnością ubioru oraz blaskiem niestrudzonej
energii, z jaką oddaje się w służbę narodowi, pracując bez ustanku, by uczynić
go jeszcze bardziej szczęśliwym. Na tę okazję sporządziłeś własnoręcznie piękną
laurkę, wyrażającą wdzięczność za trud, jaki wkłada w wysiłek, by być
prawdziwym Ojcem dla każdego obywatela. Zamknąłeś ją w ozdobnym futerale i
zamierzasz wręczyć w trakcie audiencji, nie przypuszczając, że może się stać powodem
Twojej zguby.
Smutne i obrazujące, że władza totalna opiera się na ślepym uwielbieniu dla rządzącego, który, odseparowany od mas, bezbrzeżnie nimi gardzi. To także wnikliwe studium nieuchronnego osuwania się dyktatora w paranoiczny strach przed poddanymi. W wyrazie zbliżone do „Jesieni Patriarchy” Gabriela Garcii Marqueza.
DEFILADA NA CZTERY GŁOSY
Wierzyłeś, że trzeba nieść innym narodom dobrobyt, jakiego Twoja
ojczyzna doświadczyła dzięki Ukochanemu Prezydentowi - nawet za pomocą
bagnetów, gdy te nie zechcą przyjąć daru dobrowolnie. Byłeś przeświadczony, że
armia, której stanowisz część jako wierny żołnierz Gwardii w służbie
Wspaniałego Przywódcy jest niezwyciężona. I oto wszystkie Twoje przekonania
pękają niczym bańka mydlana, gdy ciężko ranny bronisz przed zwycięskim wrogiem pozycji
przed bunkrem, gdzie ukrywa się rządzący wraz z generałami. Chciałbyś przed nim
stanąć i wykrzyczeć nawarstwiające się pytania, lecz nieprzyjaciel jest coraz
bliżej a Ty być może oddasz młode życie w służbie ułudy, którą mamiono Cię bez
ustanku czy skrupułów.
Powiastka rozpisana na cztery głosy: żołnierza, prezydenta, komentatora
oraz pseudopatriotycznego chóru. Skłania do zastanowienia nad podatnością
umysłów na sączoną propagandę oraz uwypukla prawdę, że w obronie chwiejących
się reżimów najwyższą ofiarę ponoszą ich mimowolne ofiary, za których plecami chowają
się ci, którzy wcześniej krzyczeli: „naprzód!” Przywodzi na myśl powieść Manfreda
Gregora „Most”, w której tytułowego obiektu chcą bronić pełni zapału niemieccy
chłopcy, walczący w imię swojego ukochanego Führera.
POCZEKALNIA
Trzymasz w spoconej dłoni bilet dający przepustkę do rozpoczęcia wyśnionej,
turystycznej przygody. Gdy stawiasz przed progiem hotelu walizkę i sięgasz do
dzwonka, masz nadzieję, że za chwilę schronisz się przed upałem w wygodnym
pokoju, gdzie będziesz mógł odpocząć po długiej podróży. Czy możesz
przypuszczać, że oto rozpocząłeś ostatnią drogę a zamiast wygód czeka Cię
spotkanie z nieuchronnym przeznaczeniem, znaczonym wizjami z obrazów
Hieronimusa Boscha?
Refleksyjne i zaskakujące.
MARZYCIELKA
„Mała mrówka strasznie cierpiała. Pogrążona w rozpaczy zastanawiała się
(…) dlaczego wszyscy mieszkańcy mrowiska (…) mogli odgrywać tylko przeznaczone
im role? Nie było tu wolności, nie było jej dla nikogo (…).”
Jesteś mrówką nietypową, bo marzycielską i romantyczną, więc nie cieszysz
się zbytnią popularnością u towarzyszek, myślących jedynie o pracy dla dobra
mrowiska i królowej. Osobowości nie jesteś w stanie zmienić, ale bardzo się
starasz, by zyskać akceptację. Cóż z tego, gdy co chwilę roztkliwiasz się na
pięknem opadłego listka czy podziwiasz złocisty blask zachodzącego słońca. Na
domiar złego zakochałaś się w trutniu - zwykłym bawidamku, który porzucił Cię
bez mrugnięcia okiem. Wytykają Cię palcami i uważają za zupełnie nieprzydatną.
Niedługo udowodnisz im jak bardzo się mylą, gdy odnajdziesz w tajemniczym
pomieszczeniu źródło smakowitego pożywienia.
Dowcipne i obrazowe. Mnie kojarzy się z losem mieszkańców komunistycznej satrapii rodem z Chin oraz filmem animowanym „Mrówka Z”.
SIC ITUR AD ASTRA
„Anioły wzlatują majestatycznie w górę, ale dzieje się to coraz wolniej
(…) W pewnym momencie wszystkie zawisają w powietrzu - bo oto teraźniejszość
zatrzymuje się na zawsze! Przede mną otwiera się wreszcie upragnione przejście
w doskonałość. Zmierzając doń, słyszę jeszcze echa trąbki wzywającej na Sąd
(…).”
Zaznałeś wielkiej miłości. Uczucia, które wypełnia serce i nie ustępuje
temu opiewanemu w nieśmiertelnych Sonetach Williama Shakespeare’a czy Fracesco
Petrarki. I jak u romantycznego poety - zakończyła się ona tragedią, gdy Twoja
wybranka najpierw Cię porzuciła a potem popełniła samobójstwo. Od tej chwili
Twoja dusza nie zaznała spokoju a żal znajduje ujście w pisanych drżącą ręką
strofach kolejnych poematów. Osuwasz się w szaleństwo a Twój bezbrzeżny smutek
może znaleźć ukojenie jedynie z chwilą, gdy poczujesz na ustach słodkie
tchnienie zimnego oddechu śmierci. Dopiero wtedy będziesz mógł zjednoczyć się ze
swoją namiętnością, udzieliwszy sobie wzajemnego przebaczenia w imię łączącego
Was uczucia.
Najbardziej tęskne i poetyckie w wyrazie, malowane pięknymi słowy,
trafiającymi do serca odbiorcy.
RAJ NA ZIEMI
Objąłeś rządy nad monarchią po swoim ojcu - królobójcy. Krwawy tyran
zamordował również Twoją matkę oraz niezliczone rzesze poddanych - Ty sam jedynie
cudem uniknąłeś śmierci z jego rąk. Gdy wreszcie umarł, przywdziałeś na skroń
diadem z mocnym postanowieniem, że nie dopuścisz się podobnych zbrodni. Cóż
jednak czynić, skoro bezrozumny lud nie chce się ugiąć i stać w pełni
szczęśliwy, pomimo Twych nieustannych starań? Wyjście jest tylko jedno: trzeba
go do tego przymusić rękoma siepaczy rodem z tajnych służb, odbierając raz na
zawsze pragnienie wolności.
Zastanawia i podkreśla fakt, że z tyrana może się narodzić tylko kolejny, jeszcze gorszy a popełniane zbrodnie odciskają się kolejnymi. Przywodzi na myśl „Makbeta” Williama Shakespeare’a, pierwsze lata rządów Kaliguli oraz utwór Van der Graff Generator „The Emperor In His War Room” z przejmującymi słowami: „Stojąc w miejscu oddzielonym od świata/Próbujesz utrzymać w dłoniach roztopione złoto/Lecz ono przelewa ci się przez palce/Niszcząc ścięgna i odsłaniając kości/Bawisz się bronią/ Po spisaniu listy skazanych na śmierć/ Pochowani na wzgórzach wpełzają do twej sypialni/ Patrzą na ciebie swymi mętnymi głowami pozbawionymi ciał/ Które wydano na żer zwierzętom/ Od twych rąk zawsze czuć trupi odór śmierci.”
KRYSZTAŁOWY OGRÓD
„Nieliczni (…) z przerażeniem spoglądali w stronę złowrogiego jeziora,
pełnego dryfującej kry, które (…) pochłonęło królewskie sny (…).”
Jako jednowładca marzysz o wyniesieniu swojego królestwa na szczyt
potęgi. Jej symbolem ma być Kryształowy Gród, który powinien zadziwić cały
świat. Zdecydowałeś się zbudować go na dalekiej, mroźnej Północy, z dostępnego
tam, lodowego materiału. Zaprzęgniesz do dzieła poddanych. Wcale nie wzrusza
Cię fakt, że tysiące z nich oddadzą życie w trakcie wznoszenia owego pomnika,
swoistej emanacji niczym nieograniczonej władzy i poczucia wielkości.
Z gorzkim zakończeniem a przy tym budzi nieodparte skojarzenia z budową Sankt
Petersburga przez cara Piotra I i „Listami z Rosji” Astolphe’a de Custine.
„Systemy doskonałe” to zbiór opowiadań napisany przez Beatę Ziaja. Wszystkie
rzucają literacki snop światła na istotę systemów totalitarnych podporządkowujących
sobie jednostki, odbierających wolność i zaprzęgających do rydwanu władzy,
często jako wiernych zwolenników. Autorka zastanawia się nad siłą propagandy, która
zmienia umysły poddanych, z entuzjazmem podtrzymujących uciskające ich reżimy. Jednocześnie
z uwagą ogląda skrwawione ręce tyranów, którzy nie chcą ani nie mogą zatrzymać
raz uruchomionego terroru, bo taka właśnie jest logika ich rządów. Historia
dowodzi, że wśród tego rodzaju indywiduów to zjawisko powszechne. Jak mawiał zbrodniczy
rewolucjonista Robespierre: „terror jest emanacją cnoty” a ta bez niego jest
bezsilna. Marks uważał go za środek konieczności w walce klas oraz instrument
obrony rewolucji przed kontrrewolucją. Przyklaskiwał mu Lenin, twierdząc, że
jest niezbędnym narzędziem dyktatury proletariatu i obrony władzy bolszewickiej
przed tymi, którzy jej nie akceptują. Krótko pisząc: Nihil novi sub sole, choć
krótkie teksty Pisarki zaskakują oryginalnym ujęciem tematu oraz
niespodziewanymi puentami w nęcącej prozatorsko-poetyckiej formie. Pewne
wyjątki tematyczne w zbiorze to: „Poczekalnia”, „Marzycielka” oraz „Sic itur ad
astra”. Pierwsze skłania do zastanowienia nad przemijaniem i końcem człowieczej
drogi, od czego nie ma ucieczki, drugie przywołuje w żartobliwej postaci
zagadnienie często zgubnej dla społeczności nostalgicznej postawy jej członków,
trzecie uwodzi powabnymi wersami - właściwie hymnu pochwalnego dla uczucia
będącego nieutuloną tęsknotą serca. Całość to holistyczna całość - przepełniona
melancholia oraz krzykiem przerażenia wobec słabości ludzkich charakterów i
umysłów, które wyrzekają się przypisanej wolności, przyzwalają na istnienie
zbrodniczych systemów a nawet uczestniczą w budowaniu ich siły, „doskonałej”
maszynerii zniewolenia. Refleksyjne, pełne zadumy i poetyckiej siły wyrazu, zadowolą
także wybrednych czytelników - tych, co szukają twórczości dla duszy i ducha. 8/10

0 comments
Serdecznie dziękuję za wszystkie opinie, wiadomości oraz czas poświęcony na czytanie mojej strony- tworzę ją dla Was! :-)