Beata Ziaja - Systemy doskonałe - recenzja

by - 00:30:00

Podczas debaty w Izbie Gmin 11 listopada 1947 roku Winston Churchill wypowiedział znamienne słowa:                                    „Wypróbowano już wiele form rządów i zapewne jeszcze wiele zostanie wypróbowanych w tym świecie grzechu i niedoli. Nikt nie twierdzi, że demokracja jest doskonała ani że posiada całą mądrość. Istotnie, powiedziano kiedyś, że demokracja jest najgorszą formą rządów, z wyjątkiem wszystkich pozostałych, których od czasu do czasu próbowano.” Niewątpliwie ten wybitny polityk miał pełną rację, bo rządy demosu nie zapewniają raju na ziemi, ten bowiem obiecują tylko systemy polityczne stanowiące jego przeciwieństwo. Dwa z nich zostały dopiero co powalone za cenę oceanu krwi i ludzkich cierpień: faszyzm we Włoszech oraz nazizm w Niemczech. Trzeci potwór, najbardziej ludobójczy, komunizm w Związku Radzieckim, jeszcze przez ponad pięćdziesiąt lat trzymał w żelaznym uścisku całe narody, zanim nie zawalił się pod ciężarem chronicznej niewydolności. Złowrogi cień systemów totalitarnych padł na mapę Europy już w latach dwudziestych ubiegłego wieku i uwiódł miliony wyznawców, służących im nie tylko ciałem, ale przede wszystkim sercem. W tym właśnie tkwiła ich siła, sprowadzająca się do umiejętności budzenia we sfanatyzowanych zwolennikach poczucia, że budują nowy, wspaniały świat a wszystkie bez wyjątku środki są dopuszczalne, jeśli zapewniają osiągnięcie celu. Popierający to bez mrugnięcia okiem patrzyli na przepuszczanie przez komin rzesz bliźnich czy donosili na nich do służb bezpieczeństwa, jeśli nie przejawiali oni odpowiednio entuzjastycznie rewolucyjnego zapału. Nie bez powodu w ZSRR bohaterem mającym rozpalać zbiorową wyobraźnię „nowej” młodzieży uczyniono Pawlika Morozowa, jaki zadenuncjował własnego ojca jako „obmierzłego kułaka”, spiskującego przeciwko władzy radzieckiej i skazanego w efekcie na rozstrzelanie. Stalin stworzył system doskonały, w którym wszyscy obawiali się siebie nawzajem i z którego nie było ucieczki. Tysiące członków komunistycznej partii osądzonych w sfingowanych procesach oddawało życie, krzycząc: „Niech żyje partia” i wierząc do końca, że są koniecznym nawozem historii na drodze do świetlanej przyszłości, zaś prosty lud wielbił oprawcę, dobrowolnie wyrzekając się wolności. Wielu wybitnych pisarzy prowadziło w swoich dziełach dogłębną egzegezę istoty totalitaryzmów jako bezlitosnych tworów, z którymi jednostka ludzka nie jest w stanie wygrać, a co więcej, dobrowolnie uczestniczy w ich budowaniu. Wystarczy wspomnieć Aleksandra Sołżenicyna, Gustawa Herlinga-Grudzińskiego czy George’a Orwella. Podobną próbę podjęła Autorka recenzowanego zbioru opowiadań.   

„To ja (…) Mąciciel i wykolejeniec, brużdżący w tej dobrze zorganizowanej ojczyźnie szczęśliwych ludzi, którym system tak wygodnie układa życie! Indywidualiści miłujący wolność nie są tu potrzebni.”

KAMIENNY LABIRYNT

Kochasz swobodę i prawo do wyrażania własnej opinii a jednocześnie nienawidzisz opresji. Najważniejsza dla Ciebie jest prawda, więc w bezbrzeżnej pogardzie masz panujący system, dla którego kłamstwo jest racją bytu. I walczyłeś z nim ze wszystkich sił, aż do chwili, kiedy pozbawiono Cię wolności i postawiono przed ciałem, które jest parodią niezawisłego trybunału. Teraz siedzisz skuty na środku sali sądowej, oświetlony snopem jaskrawego światła, za którego kręgiem majaczą niewyraźne sylwetki sędziów przybranych w urzędowe togi. Jesteś wrogiem ustroju, więc nie możesz liczyć na jakąkolwiek łaskę. Czekasz na wyrok, mając nadzieję, że w uszach zabrzmi Ci głośne: „eliminacja”. Masz bowiem świadomość, iż Twoi oprawcy mają do dyspozycji coś znacznie gorszego: skazanie na przejście Kamiennego Labiryntu. Nie ma w nim zapewne krwiożerczego potwora w postaci Minotaura, jednak nikt nigdy nie wyszedł z niego żywy czy nawet umarły. Jest jak czarna, kosmiczna dziura pochłaniająca byty, jakie znajdą się w jego bezlitosnych, granitowych ścianach. Gdy więc przewodniczący powstaje, by ogłosić decyzję, nerwy napinają Ci się do granic możliwości. Być może za chwilę wyruszysz w swoją ostatnią drogę w nieznane, jakie przeraża bardziej niż sama śmierć…

Wizja przygnębiająca, choć pełna literackiego wdzięku, z jakim Pisarka odmalowuje znaną prawdę: każdy człowiek ma granice psychicznej i cielesnej wytrzymałości, zaś obmierzłe szczury najgłębiej skrywanych lęków zawsze dotrą do serca, łamiąc wszelki opór, niczym u Winstona Smitha z „Roku 1984” Georga Orwella.  

AMELIE

Kraj potrzebuje perfekcyjnych pracowników, aby budowali dla niego w pocie czoła świetlaną przyszłość, nie oglądając się na indywidualne szczęście. Rozumiesz to doskonale, więc Twoje życie jest emanacją hasła: „państwo: wszystkim, a jednostka: niczym!”. Dotychczas byłeś sumiennym podwładnym, ślęczącym całe godziny przed komputerem w zamiarze pobicia kolejnej normy wydajności. Jednak od pewnego czasu trawi Cię niewytłumaczalny smutek i poczucie miałkości tego, co czynisz. Przestałeś wychodzić z domu, zrezygnowałeś z ulubionych spacerów a nawet opuściłeś się w idealnym wykonywaniu obowiązków zawodowych. Nie przejawiasz inicjatywy a powinności realizujesz bez dotychczasowego entuzjazmu. W Twoim sercu pulsuje pustka, jakiej nie potrafisz zdefiniować ani zrozumieć. Dopiero pojawienie się w biurze nowej, pięknej koleżanki uzmysłowi Ci, że ta nostalgia to tęsknota za miłością i ciepłem, jakie może zapewnić tylko ukochany człowiek. Nie zdajesz sobie sprawy, że wpadłeś w pułapkę zastawioną przez system, który potrzebujące podniesienia wydajności pracy…

Przewrotne i dowodzące, iż złote bramy uczucia zwanego miłością mogą wieść wprost w ołowiane okowy jeszcze większego zniewolenia.

WYBRANIEC

„(…) to były ostatnie słowa, które usłyszał młody wybraniec, zanim łagodny anioł zabrał jego umęczoną i zasmuconą aż do śmierci duszę sprzed oblicza najlepszego, najmędrszego i najdzielniejszego Dobrodzieja Narodu!”

Nigdy byś nie śmiał pomyśleć, że może spotkać Cię tak wielki zaszczyt. Jako przodownik pracy, zostałeś wybrany w skład młodzieżowej delegacji, która ma stanąć przed obliczem Wielkiego, Ukochanego Przywódcy, jakiego portrety zdobią każdy zakątek kraju. Często spoglądałeś na nie z rozrzewnieniem i czułością, wzruszony dobrotliwym obliczem, skromnością ubioru oraz blaskiem niestrudzonej energii, z jaką oddaje się w służbę narodowi, pracując bez ustanku, by uczynić go jeszcze bardziej szczęśliwym. Na tę okazję sporządziłeś własnoręcznie piękną laurkę, wyrażającą wdzięczność za trud, jaki wkłada w wysiłek, by być prawdziwym Ojcem dla każdego obywatela. Zamknąłeś ją w ozdobnym futerale i zamierzasz wręczyć w trakcie audiencji, nie przypuszczając, że może się stać powodem Twojej zguby.

Smutne i obrazujące, że władza totalna opiera się na ślepym uwielbieniu dla rządzącego, który, odseparowany od mas, bezbrzeżnie nimi gardzi. To także wnikliwe studium nieuchronnego osuwania się dyktatora w paranoiczny strach przed poddanymi. W wyrazie zbliżone do „Jesieni Patriarchy” Gabriela Garcii Marqueza.

DEFILADA NA CZTERY GŁOSY

Wierzyłeś, że trzeba nieść innym narodom dobrobyt, jakiego Twoja ojczyzna doświadczyła dzięki Ukochanemu Prezydentowi - nawet za pomocą bagnetów, gdy te nie zechcą przyjąć daru dobrowolnie. Byłeś przeświadczony, że armia, której stanowisz część jako wierny żołnierz Gwardii w służbie Wspaniałego Przywódcy jest niezwyciężona. I oto wszystkie Twoje przekonania pękają niczym bańka mydlana, gdy ciężko ranny bronisz przed zwycięskim wrogiem pozycji przed bunkrem, gdzie ukrywa się rządzący wraz z generałami. Chciałbyś przed nim stanąć i wykrzyczeć nawarstwiające się pytania, lecz nieprzyjaciel jest coraz bliżej a Ty być może oddasz młode życie w służbie ułudy, którą mamiono Cię bez ustanku czy skrupułów.

Powiastka rozpisana na cztery głosy: żołnierza, prezydenta, komentatora oraz pseudopatriotycznego chóru. Skłania do zastanowienia nad podatnością umysłów na sączoną propagandę oraz uwypukla prawdę, że w obronie chwiejących się reżimów najwyższą ofiarę ponoszą ich mimowolne ofiary, za których plecami chowają się ci, którzy wcześniej krzyczeli: „naprzód!” Przywodzi na myśl powieść Manfreda Gregora „Most”, w której tytułowego obiektu chcą bronić pełni zapału niemieccy chłopcy, walczący w imię swojego ukochanego Führera.

POCZEKALNIA

Trzymasz w spoconej dłoni bilet dający przepustkę do rozpoczęcia wyśnionej, turystycznej przygody. Gdy stawiasz przed progiem hotelu walizkę i sięgasz do dzwonka, masz nadzieję, że za chwilę schronisz się przed upałem w wygodnym pokoju, gdzie będziesz mógł odpocząć po długiej podróży. Czy możesz przypuszczać, że oto rozpocząłeś ostatnią drogę a zamiast wygód czeka Cię spotkanie z nieuchronnym przeznaczeniem, znaczonym wizjami z obrazów Hieronimusa Boscha?

Refleksyjne i zaskakujące.

MARZYCIELKA

„Mała mrówka strasznie cierpiała. Pogrążona w rozpaczy zastanawiała się (…) dlaczego wszyscy mieszkańcy mrowiska (…) mogli odgrywać tylko przeznaczone im role? Nie było tu wolności, nie było jej dla nikogo (…).”

Jesteś mrówką nietypową, bo marzycielską i romantyczną, więc nie cieszysz się zbytnią popularnością u towarzyszek, myślących jedynie o pracy dla dobra mrowiska i królowej. Osobowości nie jesteś w stanie zmienić, ale bardzo się starasz, by zyskać akceptację. Cóż z tego, gdy co chwilę roztkliwiasz się na pięknem opadłego listka czy podziwiasz złocisty blask zachodzącego słońca. Na domiar złego zakochałaś się w trutniu - zwykłym bawidamku, który porzucił Cię bez mrugnięcia okiem. Wytykają Cię palcami i uważają za zupełnie nieprzydatną. Niedługo udowodnisz im jak bardzo się mylą, gdy odnajdziesz w tajemniczym pomieszczeniu źródło smakowitego pożywienia.

Dowcipne i obrazowe. Mnie kojarzy się z losem mieszkańców komunistycznej satrapii rodem z Chin oraz filmem animowanym „Mrówka Z”.

SIC ITUR AD ASTRA

„Anioły wzlatują majestatycznie w górę, ale dzieje się to coraz wolniej (…) W pewnym momencie wszystkie zawisają w powietrzu - bo oto teraźniejszość zatrzymuje się na zawsze! Przede mną otwiera się wreszcie upragnione przejście w doskonałość. Zmierzając doń, słyszę jeszcze echa trąbki wzywającej na Sąd (…).”

Zaznałeś wielkiej miłości. Uczucia, które wypełnia serce i nie ustępuje temu opiewanemu w nieśmiertelnych Sonetach Williama Shakespeare’a czy Fracesco Petrarki. I jak u romantycznego poety - zakończyła się ona tragedią, gdy Twoja wybranka najpierw Cię porzuciła a potem popełniła samobójstwo. Od tej chwili Twoja dusza nie zaznała spokoju a żal znajduje ujście w pisanych drżącą ręką strofach kolejnych poematów. Osuwasz się w szaleństwo a Twój bezbrzeżny smutek może znaleźć ukojenie jedynie z chwilą, gdy poczujesz na ustach słodkie tchnienie zimnego oddechu śmierci. Dopiero wtedy będziesz mógł zjednoczyć się ze swoją namiętnością, udzieliwszy sobie wzajemnego przebaczenia w imię łączącego Was uczucia.    

Najbardziej tęskne i poetyckie w wyrazie, malowane pięknymi słowy, trafiającymi do serca odbiorcy.

RAJ NA ZIEMI

Objąłeś rządy nad monarchią po swoim ojcu - królobójcy. Krwawy tyran zamordował również Twoją matkę oraz niezliczone rzesze poddanych - Ty sam jedynie cudem uniknąłeś śmierci z jego rąk. Gdy wreszcie umarł, przywdziałeś na skroń diadem z mocnym postanowieniem, że nie dopuścisz się podobnych zbrodni. Cóż jednak czynić, skoro bezrozumny lud nie chce się ugiąć i stać w pełni szczęśliwy, pomimo Twych nieustannych starań? Wyjście jest tylko jedno: trzeba go do tego przymusić rękoma siepaczy rodem z tajnych służb, odbierając raz na zawsze pragnienie wolności.

Zastanawia i podkreśla fakt, że z tyrana może się narodzić tylko kolejny, jeszcze gorszy a  popełniane zbrodnie odciskają się kolejnymi. Przywodzi na myśl „Makbeta” Williama Shakespeare’a, pierwsze lata rządów Kaliguli oraz utwór Van der Graff Generator „The Emperor In His War Room” z przejmującymi słowami: „Stojąc w miejscu oddzielonym od świata/Próbujesz utrzymać w dłoniach roztopione złoto/Lecz ono przelewa ci się przez palce/Niszcząc ścięgna i odsłaniając kości/Bawisz się bronią/ Po spisaniu listy skazanych na śmierć/ Pochowani na wzgórzach wpełzają do twej sypialni/ Patrzą na ciebie swymi mętnymi głowami pozbawionymi ciał/ Które wydano na żer zwierzętom/ Od twych rąk zawsze czuć trupi odór śmierci.”

KRYSZTAŁOWY OGRÓD

„Nieliczni (…) z przerażeniem spoglądali w stronę złowrogiego jeziora, pełnego dryfującej kry, które (…) pochłonęło królewskie sny (…).”

Jako jednowładca marzysz o wyniesieniu swojego królestwa na szczyt potęgi. Jej symbolem ma być Kryształowy Gród, który powinien zadziwić cały świat. Zdecydowałeś się zbudować go na dalekiej, mroźnej Północy, z dostępnego tam, lodowego materiału. Zaprzęgniesz do dzieła poddanych. Wcale nie wzrusza Cię fakt, że tysiące z nich oddadzą życie w trakcie wznoszenia owego pomnika, swoistej emanacji niczym nieograniczonej władzy i poczucia wielkości.  

Z gorzkim zakończeniem a przy tym budzi nieodparte skojarzenia z budową Sankt Petersburga przez cara Piotra I i „Listami z Rosji”  Astolphe’a de Custine.

„Systemy doskonałe” to zbiór opowiadań napisany przez Beatę Ziaja. Wszystkie rzucają literacki snop światła na istotę systemów totalitarnych podporządkowujących sobie jednostki, odbierających wolność i zaprzęgających do rydwanu władzy, często jako wiernych zwolenników. Autorka zastanawia się nad siłą propagandy, która zmienia umysły poddanych, z entuzjazmem podtrzymujących uciskające ich reżimy. Jednocześnie z uwagą ogląda skrwawione ręce tyranów, którzy nie chcą ani nie mogą zatrzymać raz uruchomionego terroru, bo taka właśnie jest logika ich rządów. Historia dowodzi, że wśród tego rodzaju indywiduów to zjawisko powszechne. Jak mawiał zbrodniczy rewolucjonista Robespierre: „terror jest emanacją cnoty” a ta bez niego jest bezsilna. Marks uważał go za środek konieczności w walce klas oraz instrument obrony rewolucji przed kontrrewolucją. Przyklaskiwał mu Lenin, twierdząc, że jest niezbędnym narzędziem dyktatury proletariatu i obrony władzy bolszewickiej przed tymi, którzy jej nie akceptują. Krótko pisząc: Nihil novi sub sole, choć krótkie teksty Pisarki zaskakują oryginalnym ujęciem tematu oraz niespodziewanymi puentami w nęcącej prozatorsko-poetyckiej formie. Pewne wyjątki tematyczne w zbiorze to: „Poczekalnia”, „Marzycielka” oraz „Sic itur ad astra”. Pierwsze skłania do zastanowienia nad przemijaniem i końcem człowieczej drogi, od czego nie ma ucieczki, drugie przywołuje w żartobliwej postaci zagadnienie często zgubnej dla społeczności nostalgicznej postawy jej członków, trzecie uwodzi powabnymi wersami - właściwie hymnu pochwalnego dla uczucia będącego nieutuloną tęsknotą serca. Całość to holistyczna całość - przepełniona melancholia oraz krzykiem przerażenia wobec słabości ludzkich charakterów i umysłów, które wyrzekają się przypisanej wolności, przyzwalają na istnienie zbrodniczych systemów a nawet uczestniczą w budowaniu ich siły, „doskonałej” maszynerii zniewolenia. Refleksyjne, pełne zadumy i poetyckiej siły wyrazu, zadowolą także wybrednych czytelników - tych, co szukają twórczości dla duszy i ducha. 8/10

You May Also Like

0 comments

Serdecznie dziękuję za wszystkie opinie, wiadomości oraz czas poświęcony na czytanie mojej strony- tworzę ją dla Was! :-)