Stanisław Lem - Filozofia przypadku - recenzja
Przedstawiam Ci zbiór esejów o literaturze, kulturze, mechanizmach rządzących światem, filozofii, językoznawstwie, cybernetyce, matematyce, biologii oraz teorii informacji jednego z pisarskich mistrzów, czyli Stanisława Lema - oto aż 824 strony wymagającej lektury! I to w najnowszym wydaniu, jako że książka ukazała się po raz pierwszy w roku 1968, jednakże później Autor kilkukrotnie ją zmieniał. Czymże jednak właściwie jest to najprawdziwsze czytelnicze wyzwanie pod tytułem „Filozofia przypadku. Literatura w świetle empirii”? Spróbuję zarysować Ci jego tematykę, jako że jednym z przedmiotów, które obejmuje program moich aktualnych studiów, czyli wymarzonego Rosjoznawstwa, jest właśnie językoznawstwo. Ceniony Pisarz, w cokolwiek nietypowym dla siebie stylu, jako że słynie przecież głównie z tworzenia narracji science-fiction, nierzadko profetycznych i zawsze niedoścignionych, kreśląc ów zbiór esejów poważył się na przedstawienie odbiorcom… przypadku, który często pisze historię, lecz również swoich teorii na temat kultury, literatury i bezradności człowieka wobec chaosu. Myślę, że to propozycja literacka, która podejmuje się także próby wyjaśnienia, dlaczego ludzie w ogóle potrzebują nauczycielki życia, czyli historii. Tym razem Lem nie kreuje świata z wyobraźni, lecz zagląda w fundamenty tego prawdziwego, rozbiera go na czynniki pierwsze i usiłuje semantycznie sprawdzić, jakie prawa władają ich istnieniem. W „Filozofii…” nie zadowala się już tylko rolą pisarza czy nawet filozofa-teoretyka - stawia siebie na pozycji badacza mechanizmów spajających człowieka, rzeczywistość, kulturę oraz szeroko pojętą literaturę. Rezultatem tego stało się recenzowane dzieło - imponujące intelektualnym rozmiarem, wymagające ogromnej dozy skupienia podczas zapoznawania się z jego treścią, nieco drażniące i takie, które odrobinę niepokoi zawartymi w nim ambicjami twórcy. Przyzywa zresztą już sam tytuł - wszak przypadek zwykle kojarzony jest z nieprzewidywalnością i chaosem. Twórca zbioru utrzymuje zaś, iż losowość… może być jednym z zasadniczych czynników kształtujących świat.
Punktem wyjścia do rozważań toczonych w majestatycznie obszernym zbiorze przez Autora jest literatura - nie ta rozumiana wyłącznie jako zbiór książek stojących na bibliotecznych półkach (czy w zbiorach maniaków słowa pisanego 😉), lecz jako skomplikowany proces komunikacji, w którym uczestniczą twórca, język, tekst, odbiorca oraz całe środowisko kulturowe. Lem zadaje pytania pozornie oczywiste, choć w rzeczywistości niezwykle trudne. Czym jest dzieło literackie? Czy istnieje niezależnie od człowieka, który je czyta a znaczenie zostało w nim raz na zawsze zapisane przez autora, czy jednak powstaje na nowo w świadomości kolejnych odbiorców? I wreszcie: dlaczego niektóre propozycje czytelnicze zostają arcydziełami, podczas gdy inne, być może równie lub nawet bardziej wartościowe, znikają w mrokach zapomnienia? Uważam, iż właśnie w tych dylematach tkwi najciekawszy wymiar całego przedsięwzięcia Pisarza. Nie przyznaje on tekstowi literackiemu statusu zamkniętego, nieruchomego obiektu. Interesuje go zaś jego potencjał, możliwości odczytania oraz relacja z przyszłym odbiorcą. Wszak tak naprawdę książka nie kończy istnienia w chwili, w której jej autor stawia ostatnią kropkę - dopiero podczas „spotkania” z czytelnikiem rozpoczyna się kolejny etap jej życia, niekiedy nawet bezśmiertny. Każda interpretacja jest natomiast pewnym urzeczywistnieniem możliwości ukrytych w treści oraz częścią jej dalszego kulturowego istnienia. Dla każdej osoby pasjonującej się i zajmującej literaturą z pewnością szczególnie interesujący okaże się rozdział poświęcony społecznemu losowi dzieła. Lem przygląda się w nim mechanizmom, które decydują o znaczeniu książki, jej pozycji oraz rozpoznawalności. Wprowadza także zagadnienie sprawdzianów wartości, filtrów tworzonych przez znawców literackich oraz tytułowej przypadkowości, która to może towarzyszyć karierze poszczególnych utworów. Nie oszczędza przy tym, całkiem słusznie skądinąd, środowiska krytyków i kierujących nimi procesów uznania tekstu za dobry lub przeciwnie. Sądzę, iż to perspektywa jakże aktualna również dzisiaj.
W świecie, w którym każdego roku ukazują się tysiące nowych publikacji a uwaga odbiorców stała się towarem deficytowym, pytanie o rzeczywisty los książki nabiera szczególnego znaczenia. Czy o jej wartości decyduje jakość tekstu, nazwisko autora, opinia recenzentów, odpowiednia promocja, moda, czy może szczęśliwy zbieg okoliczności? Lem dostrzega, że literatura nie funkcjonuje w idealnych warunkach, w jakich to każde dzieło otrzymuje sprawiedliwą szansę, z czym personalnie się zgadzam. Jej obieg podlega ograniczeniom, nierzadko ścisłej selekcji oraz społecznym mechanizmom, które nie zawsze potrafią rozpoznać rzeczywistą wartość tekstu - smutne, lecz prawdziwe. W pamięć zapadają także podrozdziały takie jak „arcydzieło zdemaskowane” oraz „kariera falsyfikatu”, których same podtytuły odsłaniają prowokacyjny charakter rozważań. Pisarz skłania do zastanowienia się, jak bardzo prywatne sądy o literaturze zależą od autorytetów oraz przyjętych przekonań. Czy potrafi się jeszcze oceniać dzieło niezależnie od jego reputacji a nazwisko autora niekiedy nie staje się silniejsze od samego tekstu? I czy literatura rzeczywiście pozostaje przestrzenią obiektywnego wartościowania? Cóż, jak często piszę, jest twórca i jest jego twórczość, choć często da się zaobserwować, iż przekonanie to należy niestety do rzadkości. Interesująca jest także próba przeniesienia modeli biologicznych i informacyjnych na grunt literaturoznawstwa. Lem porównuje procesy zachodzące w kulturze z tymi znanymi z biologii oraz genetyki. Ta pierwsza nie jest dla niego martwym magazynem osiągnięć cywilizacyjnych, lecz dynamicznym układem, który podlega przemianom, selekcji i rozwojowi. Poszczególne dzieła uczestniczą w tym procesie, pozostają ze sobą w relacjach, konkurują o uwagę odbiorców a później wpływają na kształtowanie kolejnych zjawisk. W recenzowanym zbiorze esejów Autor nieustannie zresztą poszukuje analogii, które pozwoliłyby lepiej zrozumieć procesy zachodzące w świecie kultury oraz wspólnego języka dla - wydawałoby się - całkowicie odległych od siebie zjawisk. W mojej ocenie to zarazem największa zaleta i największa słabość książki - intelektualny rozmach Lema potrafi zachwycić, lecz jego ambicja opisania niemal każdego tematu sprawia, że wywód nie zawsze pozostaje zdyscyplinowany. Kolejne zagadnienia przenikają się, zachodzą na siebie i otwierają następne obszary dociekań. Zamiast konstrukcji, w której wszystkie rozdziały są starannie odseparowanymi elementami holistycznej całości, powstaje rozrastająca się sieć myślowych zależności.
„Filozofia…” nie należy do łatwych
lektur - wymaga od czytelnika mnóstwa skupienia, cierpliwości oraz gotowości do
konfrontacji z aparatem pojęciowym wykraczającym daleko, bardzo daleko poza
klasyczne literaturoznawstwo. Pojawiają się zagadnienia semantyki, pragmatyki,
cybernetyki, teorii informacji, fenomenologii i strukturalizmu. Stanisław Lem przoduje
zaś w stylu dygresyjnym, a jego wywody są rodzajem intelektualnego labiryntu, w
którym każde odnalezione wyjście prowadzi do następnego korytarza… i jeszcze
kilku. Uważam, iż nie wszystkie elementy tej książki są przekonujące - niektóre
fragmenty są nadmiernie rozbudowane, inne mogą nużyć specjalistycznym
charakterem argumentacji. Zdarza się, że Autor tak bardzo oddala się od
pierwotnego zagadnienia, iż odbiorca może zapomnieć, od jakiego pytania właściwie
rozpoczęła się cała wędrówka. Niektóre polemiki noszą również wyraźne piętno
czasu. Nie nazwałabym zatem tej pozycji czytelniczej dziełem bezbłędnym ani
uniwersalnym kompendium wiedzy o literaturze. Jednak jej niedoskonałości absolutnie
nie przekreślają wartości przedsięwzięcia. Przeciwnie - są częścią jego przenikająco
intelektualnego charakteru. „Filozofia przypadku” to książka dla tych, którzy
nie chcą poprzestawać na zachwycie nad pięknie skonstruowaną historią, lecz dla
każdego zainteresowanego tym, co znajduje się pod powierzchnią tekstu:
mechanizmami powstawania, sposobami odczytywania, społecznym losem czy miejscem
w historii kultury. To również interesująca propozycja dla osób zajmujących się
krytyką literacką, ponieważ przypomina, iż sam akt oceniania książek jest
częścią silniej skomplikowanego procesu. Summa summarum, najciekawsze pozostaje
dla mnie ważkie pytanie, które można wyprowadzić z całego wywodu Lema: czy
człowiek rzeczywiście panuje nad tworzonymi znaczeniami, czy li uczestniczy w
nieustannym procesie ich powstawania oraz przemijania? Cóż. Myślę, iż ów zbiór
pozostawia pewien intelektualny ciężar, ale i fascynujące przekonanie o tym, że
żadne dzieło nie jest jedynie tekstem zamkniętym między okładkami, a fragmentem
większego, bezustannie zmieniającego się świata. Jak to czynię w przypadku
klasyki, pozostawiam tę propozycję literacką bez noty punktowej - tejże nie śmiem
oceniać. Rekomenduję jednak tę intelektualną wyprawę przez meandry literatury,
nauki i ludzkiego poznania wszystkim studentom literaturoznawstwa, filozofii i
kulturoznawstwa, krytykom literackim, miłośnikom eseistyki filozoficznej, czytelnikom
zainteresowanym teorią literatury, semiotyką oraz teorią informacji i osobom,
które lubią kwestionować przyjęte sposoby myślenia. Raczej nie polecam jej
natomiast tym szukającym lekkiego eseju o czytaniu i książkach. I… czyż z
przypadku można uczynić filozofię, a filozofię - przypadkiem? 😉

0 comments
Serdecznie dziękuję za wszystkie opinie, wiadomości oraz czas poświęcony na czytanie mojej strony- tworzę ją dla Was! :-)